Techniek • 7 min lezen

Overspanningsbeveiliging voor je thuisbatterij en zonnepanelen: wanneer heb je die nodig?

In het kort: Een type 2 overspanningsbeveiliging in de meterkast is voor de meeste woningen met zonnepanelen en een thuisbatterij de basis; heb je een bliksemafleider op het dak, dan hoort er een type 1 bij. Veel hybride omvormers hebben al een type 2 ingebouwd, maar die beschermt alleen de omvormer zelf. Of het voor jouw woning verplicht is, bepaalt de installateur met een risicobeoordeling volgens rubriek 443 van de NEN 1010.

Waar overspanning vandaan komt

Een overspanning is een korte piek op het net die ver boven de normale 230 volt uitkomt. Hij duurt een fractie van een seconde, maar dat is genoeg om de elektronica in een omvormer, een batterijbeheersysteem of een laadpaal te beschadigen. Er zijn twee bronnen. De eerste is bliksem. Volgens Brandweer Nederland slaat de bliksem jaarlijks zo'n 200.000 keer in, en Overstappen.nl wijst erop dat indirecte schade vaker voorkomt dan een inslag op je eigen dak: de bliksem treft een boom of een mast in de buurt en de piek komt via ondergrondse kabels en leidingen je huis binnen.

De tweede bron is minder spectaculair en komt vaker voor: schakelhandelingen. Denk aan onderhoud aan het net of grote motoren die aanslaan. Fabrikant ABB schrijft dat schakelhandelingen goed zijn voor ongeveer 65 procent van de overspanningen. Dat cijfer komt van een partij die zelf afleiders verkoopt, dus lees het als indicatie. Het punt blijft staan: ook zonder onweer krijgt je installatie pieken te verwerken.

Waarom zonnepanelen en een thuisbatterij het risico veranderen

Zonnepanelen maken een huis niet ineens een bliksemafleider. Bliksembeveiliger Barry Mulhuyzen zegt tegen Max Vandaag dat metalen en elektrische onderdelen op het dak bliksem kunnen aantrekken als die toch al op een gebouw afkoerst, maar dat de kans op een inslag door panelen niet sterk stijgt. Een onafhankelijke berekening van het verschil tussen huizen met en zonder panelen is er volgens hetzelfde artikel niet.

Het grotere verschil zit in de schade. Mulhuyzen wijst erop dat de bliksem via de kabels van zonnepanelen rechtstreeks het huis in kan gaan, met schade aan de meterkast en apparaten tot gevolg. Een thuisbatterij voegt daar nog een stuk dure elektronica aan toe, vaak met een hybride omvormer die aan drie kanten verbonden is: met de panelen op het dak (DC), met de batterij en met het net (AC). Elke kabel is een mogelijke route voor een piek. Techniek Nederland noemt in een flyer uit maart 2023 dat een groter paneeloppervlak de kans op inslag vergroot en dat een inslag panelen sneller kan laten verouderen.

Type 1, type 2 en type 3: wat elke afleider doet

Een overspanningsbeveiliging (ook SPD of overspanningsafleider) leidt een piek af naar aarde voordat die je apparaten bereikt. Er zijn drie typen, en ze werken als trappen die elkaar aanvullen. Schneider Electric beschrijft de rolverdeling zo:

TypeWaarWanneer
Type 1Bij de hoofdaansluitingAls het gebouw een bliksemafleider heeft of er dichtbij staat. Vangt het grootste deel van een directe bliksemstroom op en werkt samen met een type 2.
Type 2In de meterkast of verdeelkastDe gewone basisbeveiliging tegen indirecte bliksem en schakelpieken.
Type 3Vlak bij gevoelige apparatuurAls aanvulling op type 2, binnen ongeveer 10 meter van het apparaat.

Voor de meeste woningen zonder bliksemafleider op het dak is type 2 in de meterkast het startpunt. Er bestaan ook combi-afleiders die type 1 en 2 in één module hebben. Een voorbeeld van een type 2 voor woningen is een driepolige module van Legrand met 40 kA afleidstroom en een beveiligingsniveau van 1,7 kV, die volgens de fabrikant vóór de hoofdaardlekschakelaar kan worden geplaatst. Een stekkerdoos met overspanningsbeveiliging is een type 3 in het klein: handig voor een tv, maar hij beschermt je omvormer en batterij niet, omdat die niet via een stekkerdoos zijn aangesloten.

Zit er al beveiliging in je omvormer?

Vaak wel, en dat is het eerste wat je controleert. Veel hybride omvormers hebben ingebouwde overspanningsbeveiliging. Het datasheet van de Autarco MH-MII-serie, een hybride omvormer van 3 tot 6 kW voor woningen, noemt bijvoorbeeld "DC Type II / AC Type II". Zoek in het datasheet van jouw omvormer naar een regel als surge protection of overspanningsbeveiliging; hoe je zo'n blad leest staat in hoe je de datasheet van een thuisbatterij leest.

Ingebouwd betekent niet dat het daarmee klaar is. Een type 2 in de omvormer beschermt de omvormer zelf, niet de rest van je installatie, en hij is minder zwaar uitgevoerd dan een afleider in de meterkast. De DEHN-brochure over de Europese norm HD 60364-5-534 noemt een maximale aansluitlengte van 0,5 meter voor een afleider; bij 1 meter verdubbelt in hun voorbeeld het werkelijke beveiligingsniveau. Een afleider werkt dus het best dicht bij wat hij moet beschermen. Staat de omvormer op zolder en de meterkast beneden, dan zit er tientallen meters kabel tussen, en daar is een tweede trap voor bedoeld.

Is het verplicht?

Voor nieuwe installaties stelt de NEN 1010 eisen aan beveiliging tegen overspanning, in rubriek 443. ABB schrijft dat de editie van 2020 beveiliging vraagt tegen overspanningen door bliksem en door schakelhandelingen waar die gevolgen hebben voor mensen, publieke diensten, erfgoed of bedrijvigheid, en dat overspanningsbeveiliging daarmee in bijna elk nieuw gebouw nodig wordt. Dat laatste is de uitleg van een fabrikant; de precieze toepassing op jouw woning bepaalt de installateur aan de hand van de norm.

De Belgische DEHN-brochure laat zien hoe zo'n afweging werkt. Voor gevallen die niet vanzelf onder de verplichting vallen, raadt de Europese norm een vereenvoudigde risicoberekening aan, de CRL. Daarin tellen mee of je landelijk of stedelijk woont, hoeveel inslagen er per vierkante kilometer per jaar vallen en of de voedingskabel boven- of ondergronds loopt. In hun voorbeelden komt een landelijke aansluiting uit op een CRL van ongeveer 82, en dan is beveiliging nodig. Een stedelijke aansluiting met ondergrondse kabels komt uit op 1700, en boven de 1000 is het volgens die rekenmethode niet nodig. Er is ook een uitzondering: beveiliging hoeft niet als de waarde van de hele installatie lager is dan vijf keer de prijs van de afleider. Met een thuisbatterij en omvormer in huis is die uitzondering zelden van toepassing.

Heb je een externe bliksemafleider op het dak, dan gelden strengere regels. Volgens DEHN is dan een type 1 vereist. Techniek Nederland waarschuwt dat panelen soms zonder nadenken worden aangesloten op de aarding van de bliksembeveiliging, of te dicht bij de geleiders liggen, waardoor overslag kan optreden. Laat dat door een bedrijf bekijken dat gecertificeerd is volgens BRL 1201, de regeling die op de bliksemnorm NEN-EN-IEC 62305 is gebaseerd.

Drie situaties naast elkaar

Hoe het in de praktijk uitpakt, hangt vooral af van waar je woont en wat er al in de meterkast zit. Drie voorbeelden, met als aanname dat het om een gewone woning zonder bliksemafleider gaat:

  • Tussenwoning in de stad, nieuwe meterkast: vraag of er al een type 2 in zit. Zo ja, controleer of de omvormer eigen beveiliging heeft en laat het daarbij.
  • Vrijstaand huis op het platteland, oude meterkast: hier valt de CRL-berekening eerder uit op beveiligen. Een type 2 in de meterkast plus de ingebouwde beveiliging van de omvormer is de logische basis.
  • Omvormer en batterij ver van de meterkast: overweeg een extra afleider dicht bij de omvormer, zeker als de DC-kabels van het dak een lange route afleggen.

Gaat je meterkast toch al open voor een batterijgroep, dan is dat het moment om dit mee te nemen. Wat daar verder bij komt kijken staat in meterkast vervangen voor een thuisbatterij.

Aarding en verzekering niet vergeten

Een afleider leidt een piek af naar aarde, dus hij is zo goed als de aarding waarop hij aangesloten is. De Consumentenbond adviseert volgens Max Vandaag om het metalen montagesysteem en metalen paneelframes te laten aarden. Avéro Achmea schrijft in een preventiekaart voor agrarische gebouwen dat omvormers vereffeningsdraden moeten hebben en raadt aan vóór de aanschaf te kiezen voor een installatie met overspanningsbeveiliging en vlamboogdetectie. Die kaart is voor boerderijen geschreven, maar de vraag die je je installateur stelt is dezelfde.

Ook met goede beveiliging kan er iets misgaan. Overstappen.nl schrijft dat overspanningsschade door een inslag in de buurt standaard onder de inboedelverzekering valt en schade aan het huis zelf onder de opstalverzekering. Zelf aangebrachte verbeteringen zoals zonnepanelen zijn niet altijd automatisch meeverzekerd. Hoe dat zit voor een thuisbatterij lees je in moet je een thuisbatterij melden bij je verzekeraar.

Wat je nu kunt doen

Open de meterkast en kijk of er een module zit met een opschrift als SPD, T2 of overspanningsbeveiliging; vaak heeft die een venstertje dat groen of rood kleurt als de cartridge versleten is. Zoek daarna het datasheet van je omvormer op. Staat er niets in de meterkast en woon je buiten de bebouwde kom of met een bovengrondse aansluiting, vraag dan bij de installatie of bij de volgende inspectie expliciet om een risicobeoordeling volgens rubriek 443 en een prijs voor een type 2. Woon je in de stad en heeft je omvormer al type 2 aan beide kanten, dan is een extra afleider een afweging en geen must. Laat je de installatie na oplevering controleren, neem de vraag dan mee; wat zo'n controle inhoudt staat in moet je een thuisbatterij laten keuren.

Veelgestelde vragen

Is een overspanningsbeveiliging verplicht bij een thuisbatterij?

Niet specifiek voor de batterij, maar de NEN 1010 stelt in rubriek 443 eisen aan beveiliging tegen overspanning in nieuwe installaties. Volgens fabrikant ABB maakt de editie van 2020 die beveiliging in bijna elk nieuw gebouw nodig. De installateur beoordeelt met de norm wat voor jouw woning geldt.

Beschermt een stekkerdoos met overspanningsbeveiliging mijn omvormer?

Nee. Zo'n stekkerdoos is een kleine type 3 voor apparaten die je in die stekkerdoos steekt, zoals een tv. Een omvormer en thuisbatterij zitten vast op een eigen groep en hebben beveiliging in de meterkast of in de omvormer zelf nodig.

Hoe zie ik of mijn meterkast al overspanningsbeveiliging heeft?

Zoek naar een module met een opschrift als SPD, T2 of overspanningsbeveiliging. Veel modules hebben een venstertje dat van kleur verandert als de vervangbare cartridge versleten is. Twijfel je, vraag het dan na bij de installateur die je meterkast heeft aangelegd.

Vergoedt de verzekering schade door overspanning?

Volgens Overstappen.nl valt overspanningsschade door een inslag in de buurt standaard onder de inboedelverzekering en schade aan het huis zelf onder de opstalverzekering. Zelf aangebrachte verbeteringen zoals zonnepanelen zijn niet altijd automatisch meeverzekerd, dus controleer je polis.

Bronnen en controle

Controletoelichting: De DEHN-brochure beschrijft de Belgische toepassing van de Europese normen; de CRL-voorbeelden zijn bedoeld om de rekenmethode te laten zien, niet als uitkomst voor een Nederlandse woning. De drie situaties zijn illustraties met de genoemde aannames. Prijzen van afleiders en montage verschillen per installateur en staan daarom niet in dit artikel.

Past een thuisbatterij bij jou?

Doe de gratis scan in 2 minuten en ontvang advies op basis van je verbruik en opwek.

Start de gratis scan Direct offertes vergelijken